Budowa oka

Treść:

Powrót do innych artykułów

Oko (narząd wzroku) to parzysty organ umożliwiający odbiór bodźców wzrokowych, który składa się z gałki ocznej i narządów dodatkowych. Oko znajduje się w chroniącym je przed urazami wgłębieniu czaszki, tzw. oczodole, na granicy mózgowej i twarzowej części czaszki.

Gałka oczna

Ma kształt nieregularnej kuli złożonej z kilku części o różnym promieniu zakrzywienia. Rozróżnia się w niej dwa bieguny - przedni, odpowiadający wierzchołkowi rogówki, oraz tylny, który znajduje się w pobliżu miejsca wyjścia nerwu wzrokowego. Odległość pomiędzy nimi, czyli długość geometrycznej osi oka, wynosi około 24 milimetry. Ściana gałki ocznej dzieli się na trzy warstwy: zewnętrzną (powierzchniową) błonę włóknistą, pośrednią błonę naczyniową i wewnętrzną błonę światłoczułą. Zawartość gałki ocznej tworzą przejrzyste i bezbarwne struktury, które przepuszczają promienie świetlne i ogniskują je tak, by padały na siatkówkę.

Błona włóknista oka

Rogówka (łac. cornea)

Rogówka to najbardziej wypukła część oka o kształcie przypominającym szkiełko zegarkowe, która jest całkowicie przezroczysta. Zajmuje około 20 % powierzchni gałki ocznej. Jej grubość różni się w poszczególnych częściach - największa jest w części obwodowej (ok. 0,9 do 1,2 mm) i stopniowo staje się cieńsza, osiągając najmniejszą grubość w części środkowej (ok. 0,4 do 0,7 mm). Rogówka skupia promienie świetlne, które dzięki swemu precyzyjnemu zakrzywieniu kieruje do wewnątrz oka. Około +40 dioptrii mocy optycznej zdrowego oka (+60 dioptrii) przypada na rogówkę. Ta wartość jest stała przez cały okres życia ludzkiego. Rogówka posiada bardzo wiele zakończeń nerwowych, dlatego też jest bardzo wrażliwa na dotyk. Nie jest natomiast unaczyniona - większość tlenu pobiera z otaczającego powietrza. Pozostałe substancje odżywcze pobiera z cieczy wodnistej wypełniającej przestrzeń za nią.

Twardówka (łac. sclera)

Twardówka stanowi bezpośrednią kontynuację rogówki, choć rogówka nie przechodzi w nią płynnie, ponieważ obie te części mają inny promień zakrzywienia. Jest to zewnętrzna, gruba błona włóknista o kolorze mlecznobiałym, która zajmuje około 80 % powierzchni gałki ocznej. Jej grubość waha się od około 0,3 do 2 milimetrów. Zbudowana jest z gęstej tkanki włóknistej, której warstwy przeplatają się ze sobą, tworząc tym samym mocną warstwę chroniącą oko (stanowi jedną z najmocniejszych struktur oka ludzkiego). Do twardówki przyczepiają się mięśnie poruszające gałką oczną, a w tylnej części przechodzi przez nią nerw wzrokowy.

Błona naczyniowa oka

Naczyniówka (łac. choroidea)

Naczyniówka ma kształt czerwonobrązowej, bardzo cienkiej błony (grubość ok. 0,2 do 0,4 mm), która zawiera gęstą sieć naczyń krwionośnych. Głównym zadaniem naczyniówki jest odżywianie i dotlenianie oka, zwłaszcza siatkówki. Zawiera ona też dużą ilość komórek pigmentowych (melanocytów), które wchłaniają nadmierną ilość wpadającego do oka światła, zapewniając ochronę przed zbyt dużą intensywnością promieni. Jest to niezbędne dla tworzenia na siatkówce widocznych obrazów. Od zewnętrznej strony naczyniówka przylega do twardówki, a od wewnętrznej do siatkówki. Przednia część naczyniówki przechodzi płynnie w ciało rzęskowe.

Ciało rzęskowe (łac. corpus ciliare)

Ciało rzęskowe ma kształt nieregularnego pierścienia mięśniowego, który przylega do przedniej części twardówki. W kierunku do wewnątrz oka staje się grubsze i łączy się ze tęczówką. Na powierzchni ciała rzęskowego znajdują się liczne wyrostki rzęskowe, na których za pomocą cienkich włóknistych wiązadeł zamocowana jest soczewka. Skurcze i rozkurcze mięśnia ciała rzęskowego sprawiają, że soczewka może zmieniać kształt, a tym samym moc optyczną oka. Wyrostki ciała rzęskowego w tylnej komorze oka wytwarzają również ciecz wodnistą. Odżywia ona nieunaczynione części oka, utrzymuje jego kształt i wspomaga proces załamywania światła.

Tęczówka (łac. iris)

Tęczówka, która odchodzi wgłąb od ciała rzęskowego, ma kształt okrągłej tarczki ze znajdującym się w środku otworem - źrenicą (łac. pupila). W przeciwieństwie od naczyniówki i ciała rzęskowego nie przylega do twardówki, ale tworzy rodzaj przysłony pomiędzy tylną ścianą rogówki a przednią ścianą soczewki. Dzieli tę przestrzeń na przednią i tylną komorę oka. Obie wypełnione są cieczą wodnistą.

Tęczówka zawiera warstwę komórek pigmentowych (melanocytów), która zapobiega temu, by promienie świetlne wnikały do oka drogą inną niż poprzez źrenicę. Ilość i głębokość położenia pigmentu decyduje o kolorze oczu. W brązowych oczach jest go więcej i znajduje się bliżej powierzchni tęczówki, natomiast w oczach niebieskich jest go mniej i znajduje się głębiej. Na przykład Albinosi mają czerwone oczy, ponieważ w ogóle nie posiadają pigmentu i widoczne są u nich tylko naczynia tęczówki i naczyniówki. Barwa oczu i ich kształt są u każdego człowieka inne i zupełnie niepowtarzalne.

Tęczówka tworzona jest również przez komórki mięśniowe ułożone w dwóch kierunkach - promieniście od środka tęczówki lub pierścieniowato. Odpowiadają one za rozszerzanie lub zwężanie źrenicy. Jej średnica zależy od intensywności wpadających do oka promieni świetlnych. Przy ostrym świetle źrenica może się zwęzić aż do jednego milimetra, w ciemności natomiast rozszerza się aż do 8 milimetrów. Ta czynność wykonywana jest automatycznie i mogą ją wywołać też np. silne emocje. Źrenica działa więc podobnie do błony fotograficznej i reguluje ilość światła wpadającego do oka.

Błona wewnętrzna gałki ocznej

Siatkówka (łac. retina)

Siatkówka to bardzo delikatna błona o grubości od około 0,2 do 0,4 milimetra wyścielająca całą tylną stronę gałki ocznej aż do skraju tęczówki - zewnętrzną powierzchnią przylega do naczyniówki, a wewnętrzną do ciała szklistego. Tworzy ją kilka warstw komórek - od komórek pigmentowych poprzez światłoczułe, dwubiegunowe, które przewodzą impulsy, aż po komórki nerwowe. Główną funkcją siatkówki jest odbieranie i wstępna analiza sygnałów świetlnych przenikających przez soczewkę.

Światłoczułe receptory reagujące na promieniowanie świetlne występują w kształcie czopków i pręcików. Pręciki, których w siatkówce jest około 130 milionów, mają podłużny kształt. Są bardzo czułe na światło, dlatego umożliwiają widzenie w półmroku i w ciemności. Pozwalają jednak rozróżnić wyłącznie odcienie szarości. W przeciwieństwie do nich czopki, których w siatkówce znajduje się około 7 milionów, to receptory pozwalające na rozróżnienie drobnych szczegółów oraz trzech podstawowych barw - czerwonej, zielonej i niebieskiej, z których połączenia powstają pozostałe kolory. Potrzebują jednak więcej światła, dlatego też wykorzystywane są w ciągu dnia. Komórki światłoczułe nie są jednak rozmieszczone w siatkówce równomiernie - największa koncentracja czopków (około 100 000) występuje w tzw. plamce żółtej (łac. macula lutea), która dzięki temu stanowi miejsce o największej rozdzielczości widzenia. Obraz, na który człowiek patrzy bezpośrednio, odbierany jest przez ten właśnie punkt. W kierunku od plamki żółtej na wszystkie strony ilość czopków maleje, a na skrajach siatkówki można już znaleźć praktycznie wyłącznie pręciki. Umożliwiają one dobre widzenie peryferyjne, jednak bez rozróżniania szczegółów. Drugim istotnym miejscem na siatkówce jest tzw. plamka ślepa - nie zawiera pręcików ani czopków (nie jest tu więc wytwarzany żaden obraz), ale zbiegają się w tym miejscu włókna nerwowe z całej siatkówki, wychodząc z gałki ocznej w postaci nerwu wzrokowego, który przewodzi obrazy do ośrodka wzrokowego w mózgu. Czopki i pręciki są więc tak rozmieszczone na siatkówce, aby można było widzieć jak najlepiej zarówno w dzień, jak i w nocy.

Zawartość gałki ocznej

Soczewka (łac. lens cristallina)

Soczewka to bardzo elastyczne i przejrzyste ciało dwuwypukłe (o bardziej zakrzywionej tylnej powierzchni), o grubości około 4 milimetrów i średnicy około 10 milimetrów. Jej tylna powierzchnia nachodzi na ciało szkliste, przednia powierzchnia z kolei zwrócona jest w kierunku tęczówki i ogranicza tylną komorę oka.

Soczewkę stanowi głównie przejrzysta galaretowata masa, która znajduje się w cienkiej, włóknistej i elastycznej torebce zewnętrznej. Zawieszona jest ona na kilkudziesięciu włóknach ciała rzęskowego, poprzez które przenoszone są na soczewkę efekty ruchów mięśnia rzęskowego. Skurcze i rozkurcze tego mięśnia zmieniają zakrzywienie soczewki, a tym samym akomodację oka - dostosowanie widzenia do odległości. Główną funkcją soczewki jest więc takie dostosowanie ogniskowej, aby umożliwić ostre widzenie obiektów znajdujących się w różnej odległości od oka. Przy patrzeniu na znajdujące się blisko przedmioty soczewka ulega uwypukleniu - staje się grubsza i w związku z tym silniej załamuje promienie świetlne. Z kolei przy patrzeniu na odległość większą niż około 6 metrów soczewka ulega spłaszczeniu (napina się na boki), przez co słabiej załamuje światło. Soczewka pomaga więc załamywać promienie świetlne tak, by zbiegały się na siatkówce, dzięki czemu pomaga w ostrym widzeniu. Moc optyczna ludzkiej soczewki wynosi około 15 dioptrii, co stanowi w przybliżeniu jedną czwartą całkowitej mocy optycznej oka.

Soczewka zmienia się z wiekiem poprzez nakładanie się nowych warstw komórek na stare, które ulegają przekształceniu w nieelastyczną błonę. Stopniowo traci więc sprężystość i zdolność akomodacji - zaczyna się ona osłabiać zazwyczaj po 40 roku życia.

Ciało szkliste (łac. corpus vitreum)

Ciało szkliste to przejrzyste, bezbarwne, galaretowate ciało o włóknistej strukturze, które wypełnia tylną część gałki ocznej. Jego przednia powierzchnia przylega do tylnej powierzchni soczewki i tworzy zagłębienie, w którym znajduje się soczewka. Pozostała część ciała szklistego spoczywa na wewnętrznej powierzchni siatkówki i ma kształt zbliżony do kulistego. Jego zadaniem jest utrzymywanie właściwego ciśnienia gałki ocznej, a tym samym jej wypukłości i kształtu (działa więc podobnie, jak powietrze w piłce). Ciało szkliste tworzy się wyłącznie w okresie embrionalnym i nie posiada zdolności regeneracji. W wypadku jego uszkodzenia uzupełnia się ciecz wodnistą.

Komory oka (łac. camerae bulbi)

Wewnątrz gałki ocznej, w związku z rozmieszczeniem jej poszczególnych części, wyróżnia się dwie komory oka. Komora przednia gałki ocznej ograniczona jest tylną powierzchnią rogówki i przednią powierzchnią tęczówki oraz okołoźrenicowym odcinkiem soczewki. Komora tylna gałki ocznej ma z kolei kształt wąskiej szczeliny ograniczonej przez tylną powierzchnię tęczówki, przednią powierzchnię soczewki i ciało rzęskowe. Obie komory komunikują się ze sobą za pośrednictwem źrenicy i wypełnione są cieczą wodnistą (płynem śródocznym). Jest to gęsta, przejrzysta substancja produkowana m. in. przez wyrostki ciała rzęskowego. Składa się w 99 % z wody, ale zawiera również pewne jony, niewielką ilość sacharydów, białek i innych substancji. Jej funkcja polega przede wszystkim na regulowaniu ciśnienia wewnątrz oka, odżywianiu sąsiadującej tkanki, odprowadzaniu szkodliwych substancji i transportowaniu witaminy C do rogówki.

Narządy dodatkowe oka

Do narządów dodatkowych oka należą powieki, spojówka, narząd łzowy, mięśnie zewnętrzne gałki ocznej, nerwy i naczynia.

Powieki (łac. palbebrae)

Powieka to parzysty fałd skórny - dzieli się na powiekę górną i dolną - którego zadaniem jest ochrona oka przed zranieniem, czyszczenie powierzchni oka oraz regulacja promieni świetlnych padających na siatkówkę. Zewnętrzna powierzchnia powiek pokryta jest bardzo delikatną i wrażliwą skórą, pod którą znajduje się okrągły mięsień oczny odpowiedzialny za zbliżanie obydwu powiek ku sobie i zamykanie oka. Powieki mogą poruszać się zarówno samowolnie, jak i świadomie, zależnie od woli człowieka. Wewnętrzna powierzchnia powiek pokryta jest spojówką. Obydwie powieki połączone są w kąciku zewnętrznym i wewnętrznym. Zawiera on kanalik łzowy, z którego uwalniają się łzy. Wolne krańce powiek zakończone są rzęsami, które - podobnie jak brwi - służą do ochrony oka przed różnymi ciałami obcymi. Znajdują tu też ujście gruczoły łojowe, przy których blokadzie powstaje infekcja, tzw. jęczmień.

Spojówka (łac. tunica conjunctiva)

Spojówka to bardzo cienka, wilgotna i przejrzysta błona śluzowa o intensywnie różowym kolorze, która łączy gałkę oczną z powieką. Zaczyna się na zewnętrznym rąbku rogówki, pokrywa widoczną część zewnętrznej powierzchni twardówki i wyściela wewnętrzną warstwę powiek aż do ich krańca. Odżywiana jest przez bardzo cienkie naczynia, które są praktycznie niewidoczne, i zawiera liczne zakończenia nerwowe, dlatego też jest bardzo wrażliwa na podrażnienia. Wąska, szczelinowata przestrzeń pomiędzy okiem a powieką, która jest pokryta spojówką, nazywa się workiem spojówkowym. Znajdują w nim ujście gruczoły łzowe, którymi spływają łzy. Dzięki swej elastyczności spojówka umożliwia oku gładkie poruszanie się. Spełnia również funkcję mechanicznej ochrony oka oraz funkcję ochrony immunologicznej, a ponadto wytwarza śluz, który stanowi ważny element warstwy łzowej.

Narząd łzowy (łac. apparatus lacrimalis)

Narząd łzowy służy przede wszystkim do nawilżania przedniej ściany oka i chronienia go przed infekcjami, do utrzymywania stałej temperatury rogówki i usuwania nieczystości. Składa się z części łzotwórczej i części wyprowadzającej łzy. Na część łzotwórczą składa się gruczoł łzowy umieszczony nad zewnętrznym kącikiem oka oraz dodatkowe niewielkie gruczoły łzowe znajdujące się w dolnej i górnej powiece i w spojówce. Wytwarzane tutaj łzy odpływają częścią wyprowadzającą (kanalikami łzowymi) do woreczka łzowego, a stamtąd do przewodu nosowego. Mruganie przyspiesza odpływ łez. Zwiększoną produkcję łez powoduje obecność ciała obcego w oku, ale również emocje (jak radość czy smutek).

Mięśnie zewnętrzne gałki ocznej (łac. musculi bulbi)

Aparat ruchowy gałki ocznej tworzony jest przez sześć zewnętrznych mięśni (cztery mięśnie proste i dwa mięśnie skośne) znajdujących się w oczodole. Przyczepione są one do twardówki i umożliwiają poruszanie okiem w płaszczyźnie pionowej, poziomej, poprzecznej i skośnej. Ich aktywnością kierują ośrodki okoruchowe umieszczone w rdzeniu przedłużonym i w śródmózgowiu. Poruszają one gałką oczną w taki sposób, by obraz postrzeganego obiektu rzutował na plamkę żółtą siatkówki. Podczas postrzegania przedmiotów oczy ustawione są pod takim samym kątem, jednak problemy z koordynacją mięśni powodują zeza.

Nerw wzrokowy (nervus opticus)

Nerw wzrokowy to parzysty nerw czaszkowy, który przenosi informację wzrokową z siatkówki do ośrodków wzrokowych w mózgu. Wychodzi on z gałki ocznej w miejscu plamki ślepej, skąd biegnie dalej w tył i poprzez tunel w czaszce (kanał optyczny) wchodzi do jamy czaszkowej dokładnie pod mózgiem w okolicy przysadki mózgowej. W tym miejscu łączy się z przeciwległym nerwem wzrokowym. Przez oś nerwu wzrokowego przebiega tętnica środkowa siatkówki, która po wejściu do oka rozdziela się na niewielkie żyły dostarczające substancji odżywczych do siatkówki. Obok tętnicy siatkówki znajduje się żyła, która odprowadza odtlenioną krew z siatkówki.

Wróć do początku

Powrót do innych artykułów

Wróć na stronę główną